فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٩٦ - شرح فاعل بالرضا بودن نفس

عبارات مزبور اشاره است به دو قسم از اقسام هشتگانه فاعل يعنى فاعل بالرّضاء و

فاعل بالتّجلّى.

شرح فاعل بالرّضا بودن نفس‌

نفس انسانى هم نسبت بصور و هم نسبت بقواى جزئيّه فاعل بالرّضاء

است:

امّا نسبت بصور: بجهت اينكه صور علم نفس محسوب شده و نفس در علم‌

به آنها محتاج بصور ديگرى نيست.

و امّا نسبت بقوى: حاصل دليلى كه مرحوم مصنّف بر اين مدّعا اقامه‌

فرموده اين است:

علم نفس بقوى علم حضورى است يعنى در علم بقوى محتاج بواسطه و

صورتى نيست زيرا در صورت حصولى بودن از سه حال خارج نيست.

١- آنكه صور قوى در قوّه عاقله مرتسم شود.

٢- آنكه صور آنها در نفس قوا نقش بندد.

٣- آنكه در غير اين دو محقّق شود.

و هيچكدام از اين سه صحيح نيست.

امّا اوّل: زيرا قوله عاقله مدرك كلّيّات بوده و اساسا جزئيّات را بدون واسطه‌

درك نمى‌كند و لازمه اين فرض آنستكه قواى جزئيّه در مقام ادراك كلّى باشند و

حال آنكه چ نين نيست زيرا نفس از اين قوى بصورت آلات جزئيّه استفاده‌

مى‌نمايد.

امّا دوّم: علّت بطلانش را مرحوم مصنّف دو امر مى‌داند:

١- معناى ارتسام قوى در نفس قوا اينست كه نفس قوى را آلت ادراك‌

خودشان قرار داده و آنها را در انتقاش صورشان استعمال كند چ نان چ ه احيانا آنها را

وسيله ادراك غير قرار مى‌دهد و بديهى است كه نفس در اين استعمال بايد عالم به‌

آن و به آلات آن « قوى » باشد پ س نفس در علم بقوى « بمعناى ارتسام صور» محتاج‌